М.Батсайхан: Эрхийн зөрчилтэй газруудын судалгааг үргэлжлүүлж байна

2013-04-02 00:00:00
Íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà Ì.Áàòñàéõàíòàé ÿðèëöëàà.

-Õóó÷èí á¿òöèéã ººð÷èëæ ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçàð áàéãóóëàãäñàí. Ýíý ãàçàð ºìíºõººñºº ÿìàð ÿëãààòàé âý?
-Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð íèéñëýëèéí õàðüÿà áàéãóóëëàãóóäûí á¿òýö, îðîí òîîã áàòàëñàíòàé õîëáîîòîéãîîð íèéñëýëèéí Ãàçðûí àëáà, íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçàð á¿òöèéí õóâüä íýãäýæ, íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçàð áàéãóóëàãäñàí. Ìýäýýæ ºìíº íü õî¸ð ººð ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéñàí áàéãóóëëàãóóä íýãäñýí ó÷ðààñ ºíººäðèéí íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçðûí ÷èã ¿¿ðýãò íèéñëýëèéí ºì÷èéí õàðèëöààòàé õîëáîîòîé ÷èã ¿¿ðýã, ìºí ãàçðûí õàðèëöààòàé õîëáîîòîé ÷èã ¿¿ðýã áàãòñàí áàéãàà.

-Á¿òýö, àëáà, õýëòñýý òàíèëöóóëàõã¿é þó?
-Íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçàð õîòûí çàõèðãààíû Õàíãàðüä îðäîí äîòîð 11 õýëòýñ áàéðëàäàã. ̺í åñºí ä¿¿ðýãò ªì÷, ãàçðûí õàðèëöààíû àëáàòàéãààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.

-Áàéãóóëëàãûí çîðèëò þó âý?
-Áàéãóóëëàãûí çîðèëòûã õàìãèéí ýíãèéí áºãººä òîâ÷õîíîîð Íèéñëýëèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí çîðèëò, Çàñàã äàðãûí ìºðèéí õºòºëáºðò òóñãàãäñàí òºðèéí áà íèéñëýëèéí ºì÷èéí õàðèëöàà, ãàçðûí õàðèëöààòàé õîëáîîòîé çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ þì.

-Ìàðãààíòàé áàéãàà íèéñëýëèéí ãàçàð, ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéã òîîëîõ óó?
-Íèéñëýëèéí õýìæýýíä ãàçðûí á¿ðòãýë íýëýýä íàðèéí õºòëºãäñºí, ºãºãäëèéí áààç ñàéòàé ìýäýýëëèéí ñàíã á¿ðä¿¿ëñýí áàéäàã. Ìàíàé ìýäýýëëèéí ñàíä èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ýçýìø¿¿ëæ, ºì÷ë¿¿ëæ, àøèãëóóëñàí ãàçðûí á¿ðòãýë, íèéòèéí ýäýëáýðèéí áîëîí ãàçðûí íýãäìýë ñàíãèéí áóñàä àíãèëëûí ãàçðûí á¿ðòãýë, ¿¿íòýé õîëáîîòîé ìàðãààíòàé ãàçðûí á¿ðòãýë¿¿ä ÷ áàéäàã.
Îäîî íèéòèéí ýäýëáýðèéí ãàçðûí á¿ðòãýë òîîëëîãûí àæëûã õèéæ áàéíà. Íèéñëýëèéí ºì÷ áîëîí ãàçðûí òîîëëîãî á¿ðòãýëèéí õóâüä öààøèä ñàéæðóóëàí, áîëîâñðîíãóé áîëãîõ øààðäëàãà áàéãàà.

-Ñóðãóóëü, öýöýðëýã, ýìíýëãèéí õàøààíä áàðüñàí áàðèëãà çýðýã àëáàí ãàçðóóäûí ãàçðûí íàéìààã õýðõýõ âý?
-Ãàçðûí òóõàé õóóëüä çààñíààð òºðèéí áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã áóñäàä á¿õýëä íü áîëîí õýñýã÷ëýí øèëæ¿¿ëýõ ýðõ ýäëýõã¿é. Ãýòýë òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýã, ñóðãóóëèéí õàøààíä èðãýí, àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ººð çîðèóëàëòààð òýð äóíäàà èõýâ÷ëýí îðîí ñóóöíû çîðèóëàëòààð áàðèëãà áàðèõ ÿâäàë ãàð÷ áàéñàí áàéíà.
Ãàçðûí ýðõ òàëààñ íü ñóäëàõàä òóõàéí òºðèéí áàéãóóëëàãûí çàõèðàë, äàðãà íàð õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãà, èðãýäòýé òîõèðîëöîæ ãàçðûí ýðõ øèëæ¿¿ëñýí, çàðèì Çàñàã äàðãà íàð ñóðãóóëü, öýöýðëýãèéí õàøààíä ãàçàð îëãîñîí çýðýã çºð÷ë¿¿ä ãàðñàí áàéäàã. ¯¿íèéã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð õóóëü çºð÷èæ ñóðãóóëü, öýöýðëýã çýðýã òºðèéí áàéãóóëëàãûí õàøààíä ãàçàð îëãîñîí, ýçýìøèë ãàçðààñ õýñýã÷ëýí øèëæ¿¿ëñýí çýðýã øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ àðãà õýìæýý àâñàí. Öààøèä ýíý òàëûí ñóäàëãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéæ, õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýã øàò äàðààòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõ áîëíî.

-Ãýð õîðîîëëûí äàõèí òºëºâëºëòèéã èðãýíèé ºì÷èéí ãàçàð äýýð õýðýãæ¿¿ëýõ ó÷èð õ¿íäðýë ó÷èð÷ áîëçîøã¿é ãýæ çàðèì õ¿ì¿¿ñ áîëãîîìæèëæ áàéíà. Ýíý òàëààð?
-ªíººäºð õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäºæ áàéãàà Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëüä èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí ýðã¿¿ëýí àâàõ, ÷ºëººëºõ人 çààâàë íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð òóõàéí ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíòýé òîõèðîëöñîíîîð õýðýãæ¿¿ëäýã. Èðãýíèé ýíý ýðõèéã ¯íäñýí õóóëèíä ÷ áàòàëãààæóóëæ ºãñºí áàéãàà.
Òýãýõýýð çàðèì èðãýäèéí ÿðüæ áàéãàà øèã ãàçðûã íü áóëààí àâàõ ãýæ áàéíà, èðãýíèé õ¿ññýíýýñ ýñðýã ç¿éë õèéõ ãýæ áàéíà ãýñýí õàðäëàãóóä ¿íäýñëýëã¿é þì ë äàà. Õàðèí ÷ òºëºâëºëòèéã õàìãèéí ýõíýýñ íü öààñàí äýýð õèéæ ýõëýõýýñ àâõóóëààä ãàçàð äýýð õýðýãæ¿¿ëæ äóóñàõ õ¿ðòýë èðãýäòýé áàéíãà õàìòðàí ñàíàë ñîëèëöîõ æóðìààð õèéãääýã ¿éë àæèëëàãàà ãýäãèéã èðãýäýä ìýäýãäìýýð áàéíà.

-Íèéñëýëä ýíý æèë ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð øèíýýð ºì÷ë¿¿ëýõ ¿¿?
-Íèéñëýëèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëààñ 2013 îíû Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººã áàòëàõäàà èðãýäýä îäîî ýçýìøèæ áóé ãàçðûã íü ºì÷ë¿¿ëýõýýð òóñãàñàí.
Øèíýýð ãàçàð îëãîëòûí òóõàéä áîë Áàãàíóóð, Ñîíãèíîõàéðõàí, Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí ªì÷ ãàçðûí õàðèëöààíû àëáà 2012 îíä èðãýíä îëãîõîîð òºëºâëºñºí ãàçàðò ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýíý æèë ºðãºäºë, õ¿ñýëò õ¿ëýýí àâàõ áºãººä ºíººäðèéí áàéäëààð Áàãàíóóð ä¿¿ðãèéí ªì÷ ãàçðûí õàðèëöààíû àëáà òóñ ä¿¿ðýãò ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ èðãýíèé õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâ÷ áàéíà.

-Ãàçðûã õýðõýí ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ òàëààð ìýäýýëýë, ñóðòàë÷èëãàà áàãà áàéíà. Ýíý áàéäëûã ñàéæðóóëàõ òàëààð ÿìàð àæëóóä õèéãäýæ áàéíà?
-Ä¿¿ðãèéí ªì÷, ãàçðûí õàðèëöààíû àëáàä ãàçðûã õýðõýí àøèãëàõ, ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ òàëààð ºäºð òóòìûí àæëûí ÿâöäàà èðãýääýý áàéíãà ñóðòàë÷ëàí òàíèëöóóëàõûí õàìòààð òàðààõ ìàòåðèàëûã õýâë¿¿ëýí òàðààæ àæèëëàäàã. ̺í ä¿¿ðýã áîëãîí íèéñëýëèéí “Àæëàà ñóðòàë÷ëàõ ºäºð”-ººð ýíý òàëààðõè ìýäýýëëèéã õ¿ðãýí àæèëëàõààñ ãàäíà íèéñëýëèéí ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçðûí âåá ñàéòàä ìýäýýëëèéã òóõàé á¿ðò íü øèíý÷ëýí îðóóëàí àæèëëàæ áàéíà. Åð íü ìýäýýëëèéã ÿìàð ÷ õýëáýðýýð àâàõ áîëîìæ íýýëòòýé.

-Ãàçðûí õàðèëöàà, ºì÷èéí õàðèëöààíû àñóóäàë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ áàéíãà ë õýë àìàíä ºðòºæ áàéäàã. Ýíý áàéäëààñ ãàð÷ ÷àäàõ óó?
-Ãàçàð ãýäýã ìààíü õÿçãààðòàé íººö áàéäàã, ãýòýë ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ õýðýãöýý íèéñëýëèéí õ¿í àìûí òîîòîé õàìààðàëòàéãààð õÿçãààðã¿é õýðýãöýý áîëñîí. Ãàçðûí õÿçãààðëàãäìàë íººöººñ õýä äàõèí èë¿¿ õýðýãöýý, øààðäëàãûã õýðõýí õàíãàõ âý ãýäýã àñóóäàë íü íèéñëýëèéí ºìíº òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí íýã áîëîîä áàéãàà. Ýíý áàéäëààñ ¿¿äýýä ìàíàé àëáàí õààã÷ íàðûã ýëäâýýð õàðäàõ, õýë àì ãàðàõ ÿâäàë ýëáýã áàéäàã. Õýí íýã õ¿í íºãºº õ¿íýý õàðäàæ, ñýðäýæ áàéíà ãýäýã ìààíü òóõàéí àñóóäëûí òàëààð ¿íýí áîäèòîé ìýäýýëýë õîìñ áàéíà àà ãýñýí ¿ã. Òºðèéí àëáà èðãýäýä íýýëòòýé, èë òîä áàéõ ¸ñòîé òàëààð õóóëü òîãòîîìæèä ÷ òîäîðõîé çààæ ºãñºí áàéäàã.
Òèéìýýñ áèä õèéæ áàéãàà àæëóóäàà, èðãýäýä ãàçàð îëãîõ, õóâààðèëàõ ¿éë àæèëëàãààãàà, åð íü áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã èðãýäýä èë òîä áàéëãàõ íü ýëäâèéí õàðäëàãààñ áèäíèéã õàìãààëàõ, èðãýä ìýäýýëýëòýé, òºëºâëºãººòýé㺺ð ãàçàðòàé õîëáîîòîé àæèë, àìüäðàëàà çîõèöóóëàõ çýðýã áîëîìæ îëãîõ ó÷ðààñ áèä óëàì èë òîä, íýýëòòýé àæèëëàõ, èðãýäýä ìýäýýëýë ºãºõ øèíý ñóâãèéã íýýæ îëîõ çýðýãò àíõààðàë õàíäóóëàí àæèëëàæ áàéíà.

-ªì÷èéí õàðèëöààíû ãàçðààñ ãàçðûí ìàðãààíòàé àñóóäëóóäàà öýãöýëæ, õóóëü çºð÷èæ îëãîñîí ãàçðûí ýðõ¿¿äèéã öóöëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ áàéíà. Ñàÿõàí Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí 104 ãàçðûã õýðõýõ âý?
-Õóóëü çºð÷èæ ãàçàð ýçýìø¿¿ëñýí, ãàçðûí ýðõèéí çºð÷èëòýé çýðýã ãàçðóóäûí òàëààð ñóäàëãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéæ áàéãàà áºãººä ñóäàëãààíû ä¿íä ¿íäýñëýí çºð÷ëèéã àðèëãóóëàõ, ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ çýðýã õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýã øàò äàðààòàé ¿ðãýëæë¿¿ëýí àâàõ áîëíî. Îäîîãîîð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý íü õ¿÷èíã¿é áîëîîä áàéãàà ãàçàð ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷äûí ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ, ãàçðûã õàìãààëàëòàä àâ÷ òºðèéí ºì÷èä á¿ðòãýõ àæèëëàãàà õèéãäýæ áàéíà.

-Óíäíû óñíû ýõ ¿¿ñâýð, òºìºð çàìûí õàìãààëàëòûí á¿ñýä ãàçàð îëãîæ, îðîí ñóóö áàðüñàí àñóóäëûã õýðõýí øèéäâýðëýõ âý?
-Äýýðõ ãàçðóóäûí õóâüä íýãýíò ë õóóëü çºð÷èæ îëãîñîí ãàçðûí ýðõèéã ýðãýæ õàðàõ, õîëáîãäîõ àðãà õýìæýý àâàõ íü îéëãîìæòîé. Ãýõäýý íèéòèéí îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðèãäñàí ãàçðûí õóâüä òóõàéí îðîí ñóóöûã áàðüñàí èðãýí, àæ àõóé íýãæýýñ ºìíº îðîí ñóóöûã õóäàëäàí àâñàí, õàìàã õºðºí㺺 îðóóëñàí, òýíä îðøèí ñóóã÷ èðãýäèéí ºì÷, õºðºíãº, àìüäðàë àõóéòàé õîëáîîòîé àñóóäàë õºíäºãääºã ó÷ðààñ ýíý àñóóäàëä ìàø áîëãîîìæòîé õàíäàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Òèéìýýñ áèä õóóëèéã ñàõèí áèåë¿¿ëýõèéí çýðýãöýý èðãýäèéíõýý ýðõ àøãèéã õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õàðãàëçàõ, õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ àæèëëàõ áîëîìæèéã ñóäàëæ áàéíà.